2014: έτος El Greco

400 χρόνια από το θάνατο του Έλληνα ζωγράφου

Ξεγυμνώνει και ξαναντύνει, απ’ την αρχή, τις ανθρώπινες μορφές. Τις ντύνει με φως. Προσπαθεί να βρει το αθάνατο κάτω από την ανθρώπινη σάρκα. Την αθανασία πίσω από τη φθορά της ύλης. Ανυψώνει την αξία της ψυχής. Διεισδύει στα πρόσωπα, στις εκφράσεις, στα μάτια και τα αποτυπώνει, με λάδι, αποδίδοντας τους κάτι το υπερφυσικό. Αντικατοπτρίζει, στο χαρτί, στο μουσαμά ή στο ξύλο, μια επιτηδευμένη, λεπτομερής αλλά μη ρεαλιστική πραγματικότητα. Με το πινέλο του, ή ως επί το πλείστον με τα χέρια του, οι ανθρώπινες μορφές χάνουν τη γήινη υπόσταση τους, μετουσιώνονται σε οπτασίες και περνούν στην αιωνιότητα.

elgreko

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος πεθαίνει στις 7 Απριλίου του 1614 στο Τολέδο της Ισπανίας. Ήταν 73 ετών. Από τα 73 χρόνια της ζωής του τα πρώτα 26 τα περνά στη γενέθλια Κρήτη, τα υπόλοιπα 47 ανάμεσα στη Βενετία, τη Ρώμη, τη Μαδρίτη και το Τολέδο. Δε στάθηκε σ’ ένα μέρος, κυνηγούσε μια ζωή για τη ζωή. Η Κρήτη είναι αδιαμφισβήτητα η μήτρα του ζωγράφου. Μια Βενετοκρατούμενη, τότε, Κρήτη που του μαθαίνει να αγωνίζεται, να αντιστέκεται, να διεκδικεί, να αντέχει το θάνατο. Μια Κρήτη που του προσφέρει απλόχερα όλα τα «χρώματα» της, όλες τις ομορφιές και τις αξίες της, για να συνθέσει τη παλέτα του. Μια Κρήτη που τον διδάσκει αγιογραφία και αρχαία-κλασσική γραμματεία. Στο Ηράκλειο της Κρήτης γίνεται δάσκαλος ζωγραφικής και ξεκινά τις πρώτες πωλήσεις των έργων του. Για τον Θεοτοκόπουλο η Κρήτη είναι τα πάντα. Μπορεί να έφυγε μακριά της, για να γίνει η αιχμή του ελληνικού πνεύματος στην Ευρώπη, αλλά όπου και αν η ζωή τον πήγε εκείνος τη κουβάλησε μαζί του, μέσα σε μια χούφτα κρητικό χώμα και μέσα σε μια Ελληνική υπογραφή κάτω από όλα του τα έργα: «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος».

elgreko1

Η Βενετία, και στη συνέχεια η Ρώμη, γίνεται το δεύτερο σχολείο του, μαθητεύει δίπλα στον Τιτσιάνο. Το ταλέντο του ξεδιπλώνεται και μαγνητίζει βλέμματα και σχόλια. Παραδειγματίζεται από ζωγράφους της περιόδου εκείνης, αμφισβητεί και κατακρίνει άλλους. Το πνεύμα του ταράζει τα καλλιτεχνικά νερά της Ιταλίας. Υιοθετεί τα στοιχεία του μανιερισμού, απομακρύνει το Βυζαντινό ιδίωμα από τη ζωγραφική του και αποκτά το Δυτικό, ξεφεύγει από τα ορθολογικά παραδείγματα της Αναγέννησης. Δε μιμείται κανένα από τα καθιερωμένα ρεύματα της εποχής, αναπτύσσει ένα προσωπικό καλλιτεχνικό τρόπο. Η τέχνη του αποκτά χαρακτήρα ιδιαίτερο και αυτόνομο. Καταφέρνει να πρωτοτυπήσει και να ξεχωρίσει, γίνεται ο «Γκρέκο», ο Έλληνας. Το όνομα του, ωστόσο, ταυτίζεται με τις έννοιες του υπερόπτη και του εκκεντρικού. Το καλλιτεχνικό κλίμα της Ιταλίας γίνεται βαρύ και η Μαδρίτη φαίνεται να του προσφέρει έναν μεγαλύτερο, λευκότερο καμβά. Στη Μαδρίτη παραμένει για περίπου πέντε χρόνια, ο τελικός προορισμός του είναι το Τολέδο. Στο Τολέδο βρίσκει τη νέα του πατρίδα, μια πατρίδα που τον αγκαλιάζει. Εκεί, ολοκληρώνει τα σπουδαιότερα του έργα. Παρά την ερεθισμένη μυστικιστική ατμόσφαιρα που επικρατεί σε θρησκευτικό επίπεδο, καταφέρνει να αναγνωριστεί και να αποκτήσει παγκόσμια φήμη, κύρος, θαυμασμό και αγάπη. Η ζωγραφική είναι η πνοή του Γκρέκο, δημιουργεί χωρίς σταματημό, ακατάπαυστα μέχρι τη στιγμή που πεθαίνει. «Ζωή πήρε από τη Κρήτη και χρωστήρες, πιο ωραία πατρίδα βρήκε στο Τολέδο, απ’ όπου ξεκινά την αιωνιότητα να κατακτήσει διά του θανάτου», γράφει ο Ισπανός Παραβίθινο προς τιμήν του Έλληνα ζωγράφου το 1614.

Μετά το θάνατο του, το έργο του αγνοείται για τους επόμενους «διαφωτισμένους» αιώνες. Η μπαρόκ τεχνοτροπία έχει εκτοπίσει τον μανιερισμό και δεν υπάρχουν μιμητές για να συνεχιστεί το έργο του Γκρέκο, εκτός από το γιο του Γιώργο-Μανουήλ. Μικρά κοιτάγματα επανεξέτασης υπάρχουν αλλά το έργο του Θεοτοκόπουλου δεν επανέρχεται στο καλλιτεχνικό χώρο μέχρι τον 20ο αιώνα. Στη διάρκεια του αιώνα της άνθισης του εξπρεσιονισμού το έργο του επανεκτιμάται, αναγνωρίζεται ως προδρομικό της μοντέρνας τέχνης και αποκτά δεσπόζουσα θέση ανάμεσα στους μείζονες ζωγράφους όλων των εποχών. Το έργο του προωθείται από διανοούμενους, ουμανιστές και καλλιτέχνες. Ζωγράφοι και λογοτέχνες εμπνέονται από εκείνον. Πάμπλο Πικάσο, Ράινερ Μαρία Ρίλκε, Νίκος Καζαντζάκης, είναι μερικοί από εκείνους. «Φιλώ τό χέρι σου, φιλώ τόν ώμο τό δεξό σου, φιλώ τόν ώμο τό ζερβό σου, Παππού, καλώς σε βρήκα!», γράφει ο Καζαντζάκης για τον Γκρέκο στο τελευταίο του βιβλίο, δείχνοντας έτσι την αγάπη, τον σεβασμό, την οικειότητα που τρέφει για τον άνθρωπο που είναι ζυμωμένος από το ίδιο χώμα με εκείνον.

elgreko2

Ο Ελ Γκρέκο παραμένει μέχρι σήμερα ο πιο προβεβλημένος διεθνώς Έλληνας καλλιτέχνης των τελευταίων αιώνων. Οι μορφές των έργων του πέρασαν στην αιωνιότητα, μαζί τους και εκείνος. Η εθνική του ταυτότητα διεκδικείται από τρεις χώρες, Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία. Είναι σίγουρα Έλληνας της Ισπανίας με Ιταλικές επιρροές. Η Ελλάδα και η Ισπανία έχουν ανακηρύξει το 2014 έτος Ελ Γκρέκο. Οι δυο πατρίδες του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου οργανώνουν εκθέσεις και συνέδρια για να τιμήσουν τα 400 χρόνια από το θάνατο του. Στην Ελλάδα, από τα μέσα του έτους αναμένονται εκθέσεις, συνέδρια, μουσικές και κινηματογραφικές βραδιές σε Κρήτη και Αθήνα. Στην Αθήνα, ήδη, έχουν ανακοινωθεί οι τίτλοι των εκθέσεων από το Μουσείο Μπενάκη («Ο φιλικός κύκλος του Γκρέκο στο Τολέδο», «Ο Θεοτοκόπουλος μεταξύ Βενετίας και Ρώμης», «Διεθνές συνέδριο για το έργο του καλλιτέχνη αφιερωμένο στην ιταλική και ισπανική περίοδο της ζωής του»), το Βυζαντινό Μουσείο («Τέχνη και κοινωνία στη Κρήτη τα χρόνια του Θεοτοκόπουλου») και το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης («Η ναυμαχία της Ναυπάκτου και ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος»).

Έλενα Στρόδα

Tags: , , , , , , , , , ,