Χριστουγεννιάτικα έθιμα… Τι, πως, πότε!

Ζούμε στο έτος 2014 και έχουμε ορισμένες συνήθειες που απλά τις αναπαράγουμε χωρίς να έχουμε αναρωτηθεί τις απαρχές τους. Οι παραδοσιακές συνήθειες είναι γνωστές με την ονομασία έθιμα. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε τις απαρχές ορισμένων εθίμων που ανθίζουν στις ήμερες μας έχοντας βαθιά τις ρίζες τους στο χρόνο.

Χριστουγεννιάτικο δέντρο

Ποιος δεν έχει συνδέσει το χριστουγεννιάτικο στολισμό με το δέντρο που τοποθετούμε μέσα στο σπίτι μας με τις γιορτινές μπάλες και τα φωτάκια;;; Το χριστουγεννιάτικο δέντρο έχει τις ρίζες του στην εποχή της ειδωλολατρίας όπου τα δέντρα αποτελούσαν αντικείμενο λατρείας. Το έθιμο τότε όριζε πως μεταφέροντας στο σπίτι ένα ζωντανό δέντρο, οι ιδιοκτήτες, θα διεκδικούσαν μια καλή σοδειά την νέα χρονιά. Μέχρι εκείνο το καιρό δεν υπήρχε κάποιος ιδιαίτερος φωτισμός των δέντρων. Τα στολίδια ήταν φαγητά, είδη ρουχισμού και άλλα χρήσιμα αντικείμενα που στην πορεία έγιναν μόνο διακοσμητικά αντικείμενα. Σαν σύμβολο των Χριστουγέννων, το χριστουγεννιάτικο δέντρο, ανακηρύχθηκε το 750 μ.Χ. όταν ο Άγιος Βονιφάτιος αντικατέστησε την ειδωλολατρική ιερότητα των βελανιδιών με το έλατο. Το έθιμο του στολισμένου χριστουγεννιάτικου δέντρου ήρθε στην Ελλάδα το 1833 από τον Βαυαρό βασιλιά Όθωνα. Το έθιμο που προϋπήρχε ήταν το στολισμένο καραβάκι. Στη σημερινή εποχή στολίζονται παραπάνω από 72 εκατομμύρια δέντρα εκ των οποίων τα 35 εκατ. είναι αληθινά και τα 37 εκατ. ψεύτικα.

Ο φωτισμός των δέντρων ξεκίνησε τον 16ο αιώνα στη Γερμανία από το Μαρτίνο Λούθηρο. Ο Λούθηρος είχε παρατηρήσει την παραμονή των Χριστουγέννων τα αστέρια να λάμπουν πάνω από τα δέντρα και του έκανε μεγάλη εντύπωση και σκέφτηκε να προσθέσει τεχνητό φως στο δέντρο του. Η επέκταση αυτής της ιδέας σε ολόκληρο τον κόσμο πραγματοποιήθηκε στα μέσα του 1800. Συγκεκριμένα, το 1882 δημιουργήθηκε το πρώτο ηλεκτρικά φωτισμένο δέντρο στην πόλη της Νέας Υόρκης.

Χριστουγεννιάτικη ευχετήρια κάρτα

danai2

Το έτος είναι 1843 και ο ξυλοχαράκτης CallcottHorsley σχεδιάζει την πρώτη χριστουγεννιάτικη κάρτα με παραλήπτη τον φίλο του SirHenryCole. Η κάρτα λιθογραφήθηκε σε χοντρό χαρτόνι σε σκούρα σέπια και με ζωγραφιές φτιαγμένες στο χέρι. Η συγκεκριμένη κάρτα αναπαριστά στο κέντρο μια οικογενειακή συνάθροιση σε εξέλιξη, στην μία μεριά ανθρώπους να ταΐζουν τους πεινασμένους και στην άλλη μεριά μια κυρία να ντύνει τους φτωχούς. Στο κέντρο είναι γραμμένες οι ευχές: «Καλά Χριστούγεννα και ευτυχισμένο το νέο έτος». 

Αι Βασίλης

danai1

 

Μικροί μεγάλοι, όλοι έχουμε στο μυαλό μας την εικόνα του Αι Βασίλη. Είναι ένας χοντρούλης γλυκύτατος Άγιος ο οποίος έχει μια μακριά άσπρη γενειάδα, φοράει μια κόκκινη στολή και εμφανίζεται στον ουρανό επάνω στο μεγάλο έλκηθρό του που το σέρνουν τάρανδοι. Επίσης, έχει τη συνήθεια να μπαίνει από τις καμινάδες και να αφήνει δώρα στα παιδιά που ήταν καλά και υπάκουα φέτος, ενώ η δική του ανταμοιβή είναι μερικά μπισκοτάκια και ένα ποτήρι γάλα. Η εικόνα αυτή διαμορφώθηκε από το σκιτσογράφο Τόμας Ναστ το 1862 βασιζόμενος σε ευρωπαϊκές παραδόσεις για τον Άγιο Νικόλαο και όχι τον Άγιο Βασίλειο. Αρχικά, η στολή που είχε σχεδιαστεί να φοράει ο SantaClaus είχε τα χρώματα του ουράνιου τόξου αλλά στην πορεία το χρώμα της στολής του ταυτίστηκε με το χρώμα της CocaCola. Ο SantaClaus στην Ευρώπη επισκέπτεται τα σπίτια των πιστών τα Χριστούγεννα ενώ στην Ελλάδα την ημέρα της γιορτής του, την Πρωτοχρονιά.

danai3

Ο δικός μας Αι Βασίλης είναι ένας Άγιος με μαύρα γένια και φτωχικό ράσο. Ήταν ένας επίσκοπος που έζησε τον 4ο αιώνα και αποτελεί έναν από τους τρείς ιεράρχες. Ορμώμενος από την Καισαρεία της Καππαδοκίας έρχεται την Πρωτοχρονιά για να ευλογήσει τα σπίτια μας και να πάρει το κομμάτι του από τη βασιλόπιτα. Συγκριτικά με τη σύγχρονη εμπορική εκδοχή του Αι Βασίλη, ο «Έλληνας» Άγιος είναι πιο βαθύς σε νόημα και λιγότερο διαφημισμένος από τον SantaClaus.

Κάλαντα

danai4

Η ονομασία «Κάλαντα» προέρχεται από τη λατινική λέξη Calenda που σημαίνει καλώ. Ομάδες παιδιών (και όχι μόνο παιδιών), τριγυρνούσαν στα σπίτια παραμονή Χριστουγέννων, παραμονή Πρωτοχρονιάς και παραμονή των Φώτων ψάλλοντας τα αντίστοιχα κάλαντα κρατώντας ένα τριγωνάκι και άλλοτε φυσαρμόνικες, ακορντεόν ενώ στα νησιά τιμητική είχαν τα βιολιά και οι κιθάρες. Σκοπός των ατόμων που έλεγαν τα κάλαντα ήταν το φιλοδώρημα ή το κέρασμα προϊόντων. Για τους σπιτονοικοκύρηδες, οι οποίοι δεν έδιναν κάτι στην ομάδα που έψελνε τα κάλαντα, υπήρχαν στίχοι όπως:

«Αφέντη μου στη κάπα σου χίλιες χιλιάδες ψείρες,
άλλες γεννούν, άλλες κλωσούν κι άλλες αυγά μαζώνουν

Η βασική δομή που ακολουθείται στα κάλαντα έχει την ακόλουθη μορφή:

  • Χαιρετισμός

  • Αναγγελία της επερχόμενης χριστιανικής γιορτής

  • Ευχές

Τα κάλαντα διαφέρουν από μέρος σε μέρος. Οι στίχοι τους αποτελούνται από ευχές και ανάλογα τον άνθρωπο που απευθύνονταν ψάλλονται εγκωμιαστικοί στίχοι για τον εκάστοτε «νοικοκύρη του σπιτιού».

«Μες στο σχολείο μας αυτό
πέτρες να μη ραγίσουν
κι οι δάσκαλοι κι οι μαθητές
χρόνια πολλά να ζήσουν».

«Κυρά ψηλή ,κυρά λιγνή , κυρά γαϊτανοφρύδα ,
κυρά μου οτάν στολίζεσαι να πας στην εκκλησιά σου ,
βάνεις τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι αγκάλη
και τον καθάριο αυγερινό τον βάζεις δακτυλίδι».

Το έθιμο αυτό είναι πολύ παλιό και πηγαίνει αιώνες πίσω. Παιδιά έψελναν τα κάλαντα κρατώντας ένα κλαδί ελιάς ή δάφνης στολισμένο με καρπούς και άσπρο μαλλί. Στο Βυζάντιο κρατούσαν ραβδιά ή φαναράκια ή πλοιάρια στολισμένα πάντα με τη συνοδεία τραγουδιού και μουσικής (τριγωνάκι ή τύμπανο). Κλασικός είναι ο πίνακας του Νικηφόρου Λύτρα «Τα Κάλαντα», φιλοτεχνημένος το 1872.

Δανάη Αιματίδου

Πηγές: http://dim-rizou.pel.sch.gr/ergasies/xristougena/

http://dim-karat.ilei.sch.gr/kalanta.htm#Περιεχόμενα

http://wikipedia.com

Tags: , , , , , , , , , , , , , , ,